28η Οκτωβρίου, 17η Νοεμβρίου και η θέση της ιστορίας

Είναι μεγάλη η ευθύνη που αναλαμβάνει ο ιστορικός, όταν γράφει τις σελίδες της ιστορίας. Είναι μεγάλη ευθύνη, ειδικά όταν αναλαμβάνει να γράψει νέες, γιατί τότε συνειδητοποιεί ότι η ίδια του η στάση έναντι των γεγονότων είναι διαφορετική από αυτή που ήταν κατά την προηγούμενή του συγγραφή. Ίσως επειδή η χρονική συγκυρία της συγγραφικής πράξης δεν μπορεί να είναι ποτέ η ίδια. «Γράφω ιστορία» σημαίνει σε μεγάλο βαθμό «αντιλαμβάνομαι την κοινωνία» και κάποια ανάγκη με ωθεί να πραγματευτώ ό,τι έχει ήδη συμβεί (ή συμβαίνει) σε μια προσπάθεια αυτοσυνειδησίας. «Διδάσκω ιστορία» από την άλλη έχει την ίδια, αν όχι μεγαλύτερη, ευθύνη. Για λόγους πολλούς, οι οποίοι γίνονται περισσότεροι, όταν η προσπάθεια αφορά ανήλικα παιδιά που διαμορφώνουν προσωπικότητα και αποζητούν τα πρώτα τους ερμηνευτικά εργαλεία.

Ποια είναι η θέση της ιστορίας ανάμεσα σε δύο ιστορικές επετείους λοιπόν και ποια είναι η θέση του καθηγητή και ο ρόλος του έναντι των μαθητών; Βρισκόμαστε μεταξύ της 28^ης Οκτωβρίου και της 17^ης Νοεμβρίου, ενώ ταυτόχρονα μαίνεται ένας διάλογος που αφορά την εκπαίδευση και έχουν ήδη προταθεί κάποιες μεταρρυθμίσεις –και έχουν προκύψει οι σχετικές αντιδράσεις- για την «ύλη» και το «αντικείμενο» του μαθήματος της ιστορίας. Ωστόσο, η ιστορική αντίληψη δεν περιορίζεται σε ένα μάθημα. Είναι λάθος να αντιμετωπίζεται ως ένα αποκρυστάλλωμα παρελθόντων γεγονότων και ως μέσο αφής της φλόγας του εθνικού φρονήματος. Και αυτό είναι το κύριο αντεπιχείρημα όλων όσοι αρνούνται το σχετικό διάλογο. Η ιστορία είναι –πάνω από όλα- βίωμα και αντίληψη και στην αποστολή αυτή η σχολική εκπαίδευση έχει αποτύχει. Αρκεί να σκεφτούμε πώς αντιμετωπίζει το σχολείο του 2016 τις εθνικές και ιστορικές επετείους και πώς αυτή η στάση μεταδίδεται στους μαθητές.

Η εμμονή της μνήμης, Salvador Dali.
           Η χαμένη σημασία του χρόνου

Επικοινωνιακά τεχνάσματα αντί απαντήσεων σε ένα σύστημα που καταρρέει

Πότε, αλήθεια, αποτυγχάνει μια εταιρεία, μια κυβέρνηση, μια εξουσία, μια οποιαδήποτε οργανωτική και διοικητική δομή, ένα κάποιο «σύστημα»; Σίγουρα, όταν αποτυγχάνει να δώσει απαντήσεις και να βρει λύσεις σε περιόδους ή περιπτώσεις που δοκιμάζεται. Πότε αρχίζει να εκτροχιάζεται; Όταν παράγει περισσότερες ερωτήσεις από τις απαντήσεις που δίνει. Και πότε φαίνεται ότι επιδιώκει να «συγκαλύψει» την αποτυχία του, αποφεύγοντας τη γνωστοποίησή της; Όταν παράγει σκόπιμα ερωτήματα και δαιμονοποιεί κάθε απάντηση που αντιβαίνει στη «σοφία» του. Μια «σοφία» που -σημειωτέον- δημιούργησε την προβληματική και δυσεπίλυτη κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει.

Η Ελλάδα –και όχι μόνο η Ελλάδα- βρίσκεται εδώ και κάποια χρόνια σε ένα αδιέξοδο, κοινωνικό, πολιτικό και πνευματικό. Απότοκό τους είναι και το οικονομικό. Σε αυτήν την πραγματικότητα, θα ήταν λογικό, να διαπιστωθεί το πρόβλημα, να ερευνηθούν οι αιτίες και να μελετηθεί κάποια νέα προσέγγιση. Έστω ότι αυτό έγινε με την υπαγωγή της χώρας στο μνημόνιο –θέση που με βρίσκει διαφωνούντα, αλλά υφίσταται ως βάση συζήτησης. Από τότε έχουν περάσει 6,5 χρόνια και η κατάσταση βαίνει προς το χειρότερο διαρκώς. Αυτό και μόνο φανερώνει ότι η τότε «λύση» ήταν λάθος. Εν τούτοις, όσοι ζητούν μια αλλαγή στην προσέγγιση του ζητήματος περιθωριοποιούνται, πολιτικά και κοινωνικά. Σε μεγάλο βαθμό δαιμονοποιούνται ως εχθροί της δημοκρατίας, της Ευρώπης και της «σταθερότητας» από τις πολιτικά και δημοσιογραφικά κυρίαρχες δυνάμεις, οι οποίες παρουσιάζουν συμπτώματα νοητικής ακαμψίας έναντι στο πρόβλημα και προσανατολίζονται σε μονολογικές συνωμοσιολογικού τύπου συζητήσεις (όρος του Taguieff) χωρίς αντίλογο, αρνούμενες να δεχτούν ό,τι το διαφορετικό.

Η εξοικείωση με το περιθώριο

Πρόσφατα έκανα μια πρόχειρη αναζήτηση στο google, αναζητώντας κάποιες πληροφορίες για τη μυθική θεά Άρτεμη, σε μια προσπάθεια να φρεσκάρω κάτι στη μνήμη μου. Η αλήθεια είναι ότι η αναζήτηση δεν προχώρησε ποτέ. «Σκάλωσε» -διανοητικά και πρακτικά- στο τρίτο μόλις γράμμα. Αρτ-. Τρίτη επιλογή –βάσει συχνότητας-  είναι η αναζήτηση «Αρτέμης Σώρρας». Κάπου εκεί, παροδηγούμενος, «πάτησα» το όνομά του. Εντυπωσιάστηκα, είναι η αλήθεια, από το πλήθος των σελίδων στο facebook και σε άλλα αντίστοιχα μέσα που προβάλλουν αυτήν την «προσωπικότητα». Εντυπωσιάστηκα και τρόμαξα ταυτόχρονα. Πρώτη σκέψη ήταν το «πού πάμε», την οποία, όμως, σύντομα διαδέχτηκε η άλλη. «Όπου οδηγούμαστε».

Η γενίκευση μιας ηχηρής και αμετροεπούς υστερίας στην ελληνική πολιτική και κοινωνική ατμόσφαιρα είναι μάλλον δεδομένη. Σε μια εποχή που ο κόσμος αναζητά απαντήσεις, προκύπτουν  άνθρωποι έτοιμοι να δώσουν τις «κατάλληλες». Εύκολες πάντα και με βάση δοκιμασμένες συνταγές που εγγυώνται τη διάδοσή τους. Όσο μάλιστα πιο τρελές και «παλικαρίσιες» είναι αυτές οι απαντήσεις, τόσο ευρύτερη προβολή υπόσχονται. Αρκεί να στοχοποιούν  κάποιον αόρατο εχθρό και να εγγυώνται τη νίκη απέναντί του – μια νίκη μάλιστα εύκολη και αναίμακτη. Ωστόσο, αυτή η επικράτηση φωνών περιθωριακών στο δημόσιο λόγο δεν είναι κάτι καινούριο. Απλά, τώρα τελευταία τείνουν να αναδειχτούν και σε συστημικές, σε νόρμα παρά σε παρέκκλιση.

Ο ΣΥΡΙΖΑ στη δίνη του χάους

Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης αποτελεί εδώ και χρόνια συμβατικό πολιτικό ορόσημο, παρόλο που δεν είναι ακριβώς αυτός ο χαρακτήρας της. Οι εμφανίσεις στη ΔΕΘ «έβγαζαν» πάντα ειδήσεις, έδιναν το στίγμα της δυναμικής των πολιτικών κομμάτων, ενώ αποτελούσαν και «πεδίο δόξης λαμπρό» για παροχολογία –κενή περιεχομένου συνήθως. Στη φετινή ΔΕΘ έλειψε η παροχολογία –τουλάχιστον ο παλιός της όγκος. Δεν έλειψαν όμως –άλλωστε δεν θα μπορούσαν να λείψουν- οι πολιτικές συζητήσεις, σε σχέση πάντα με τη δυναμική και την απήχηση που αναπτύσσει ο κυβερνητικός σχηματισμός, αλλά και την κυβερνησιμότητα (όρος και αυτός…) της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Προβλέψεις, στοιχήματα και προσπάθειες απεικόνισης της πραγματικότητας και της στάσης που θα κρατήσει το εκλογικό σώμα σε περίπτωση εκλογών ήταν και πάλι παρούσες.

Είναι όμως, αλήθεια, δυνατές τέτοιου τύπου προβλέψεις; Η απάντηση θα ήταν «ναι», αν η πολιτική και οι εκλογές ήταν γραμμικού τύπου συστήματα με στοιχειώδη δυνατότητα μακροπρόθεσμης πρόβλεψης. Δεν παρουσιάζουν όμως τέτοια χαρακτηριστικά, καθώς κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι ισχύει εδώ ο γραμμικός ντετερμινισμός του τύπου «αίτιο- αποτέλεσμα». Αντίθετα, τέτοια συστήματα, όπως το σύνολο σχεδόν των κοινωνικών συστημάτων, αναπτύσσουν χαοτική συμπεριφορά, εντός πάντα κάποιου πλαισίου. Ενέχουν ντετερμινισμό, ως προς το ότι καθορίζουν μελλοντικά γεγονότα, αλλά ταυτόχρονα είναι απρόβλεπτα και δεν ακολουθούν απλή γραμμική συμπεριφορά.

Περνώντας από τα μέρη του Καζαντζάκη

Η Μυρτιά είναι ένα μικρό αγροτικό χωριό στην ενδοχώρα του νομού Ηρακλείου, σε απόσταση 15 χιλιομέτρων από την πόλη. Οι πρώτες πληροφορίες, είναι η αλήθεια, δεν προδιαθέτουν κανέναν να την επισκεφτεί. Δεν συγκεντρώνει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που καθιστούν ένα μέρος τουριστικό πόλο έλξης. Η Μυρτιά είναι, όμως, ταυτόχρονα και ο τόπος από τον οποίο κατάγεται ο πατέρας του Νίκου Καζαντζάκη. Και στο χωριό αυτό φιλοξενείται το μουσείο του Νίκου Καζαντζάκη, το οποίο στεγάζεται στο πατρικό της οικογένειας Ανεμογιάννη, συγγενικής με την οικογένεια του πατέρα του συγγραφέα, τον Μιχάλη Καζαντζάκη. Να, λοιπόν, και το κίνητρο για να επισκεφτεί ο ταξιδιώτης τη Μυρτιά.

Η ανάγκη του ωραίου

Τον Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις, είχε πει κάποτε ο Ουμπέρτο Έκο. Δεν νομίζω πως το πίστεψε ποτέ. Πιο πολύ επιδίωξε και ο ίδιος να δικαιολογήσει μια εσκεμμένη προσπάθεια ατομικής αποξένωσης από την κοινωνία και την καθημερινότητα. Μια πρόφαση βρήκε που θα του δικαιολογούσε αυτήν τη –μικρή έστω- προσπάθεια απομονωτισμού, ενδοσκόπησης, πνευματικής ζύμωσης ή απλά αναζήτησης γαλήνης και σύνθεσης της προσωπικής του αρμονίας. Τον Αύγουστο υπάρχουν σίγουρα ειδήσεις. Είναι ο Αύγουστος, αν πιστέψουμε για λίγο τους συνωμοσιολόγους, η καλύτερη περίοδος να «περάσουν όλα τα μέτρα από τη Βουλή, επειδή ο κόσμος κοιμάται». Ας είναι. Ας αφήσουμε αυτούς να αγρυπνούν και ας αφεθούμε για λίγο, εμπιστευόμενοι την αυθεντία του Έκο. Ακόμα και γνωρίζοντας το –λίγο επιτηδευμένα- συμβολικό περιεχόμενο της φράσης.

Ο Αύγουστος, ειδικά για την Ελλάδα, συμφέρει «να μην έχει ειδήσεις». Είναι η καλύτερη περίοδος να αναζητήσουμε το ωραίο μέσα στην καθημερινότητά μας. Όχι το σκόπιμο, όχι το βιοποριστικό, όχι το αναγκαστικό. Το αναγκαίο ωραίο. Μας περιβάλλει πολύ ασχήμια άλλωστε και χρειαζόμαστε το ωραίο για να βρούμε αυτό το ψυχικό απόθεμα να την αντέξουμε.

Σημειολογία –επιδερμική- μιας αντιπολίτευσης υστερικής

Η συνολική πραγματικότητα αποτελείται από επιμέρους τμήματα, από σημεία, συνδεδεμένα άρρηκτα μεταξύ τους, ακόμα και αν οι δεσμοί συνοχής δεν είναι πάντα ορατοί με την πρώτη ματιά.  Αυτά τα σημεία ιεραρχούνται συνήθως από τα πιο απλά έως τα πιο σύνθετα, με την ιεράρχηση να μην έχει απαραίτητα ποιοτικά χαρακτηριστικά. Δεν έχει τόσο σημασία το «μέγεθος» του σημαίνοντος, όσο το σημαινόμενο του οποίου είναι φορέας. Και είναι πραγματικά ενδιαφέρουσα η, επιδερμική έστω, προσέγγιση διαφόρων συστημάτων με τη μέθοδο της σημειωτικής.

Η Ν.Δ. είναι το κόμμα της μείζονος αντιπολίτευσης και μια παράταξη με μακρά ιστορική διαδρομή, την οποία σέβεται, όπως σπεύδει και η ίδια να «παραδεχτεί». Είναι το κόμμα με το μέγιστο σεβασμό στις θεσμικές διαδικασίες, το κόμμα των αξιών και των αξίων, εκπρόσωπος του κοινωνικού φιλελευθερισμού και της κοινωνικής γαλήνης και εκπέμπει έναν πολιτικό λόγο ευπρεπή, με σεβασμό στον πολίτη, στη δημοκρατία και τη νομιμότητα. Έτσι δηλώνει –με μετριοπάθεια πάντα- και η ίδια σε κάθε ευκαιρία και κανείς δεν έχει το δικαίωμα να την αμφισβητήσει. Άλλωστε, ζούμε στη χώρα του «ό,τι δηλώσεις είσαι». Στη διαδρομή της ως αντιπολίτευσης του ΣΥΡΙΖΑ η Ν.Δ. έχει αποδείξει πως ό,τι λέει, το εννοεί…