Οι
μεγαλύτερες ανατροπές στη ζωή έρχονται, όταν κανείς δεν τον περιμένει. Αυτή είναι, άλλωστε, και η έννοια της «ανατροπής»: «κατάργηση, εξαφάνιση, συνήθως βίαιη». Εδώ αλλάζω τον χαρακτηρισμό «βίαιη», καθώς ζούμε σε μια δημοκρατούμενη χώρα –ναι, με τις αρρυθμίες και τις ατέλειές της, δημοκρατία είναι–, με το «απότομη» ή «μη αναμενόμενη». Το μη αναμενόμενο προκύπτει από τα δεδομένα, τις προσλαμβάνουσες και πώς αυτά αξιολογούνται κάθε φορά από το εκάστοτε ενδιαφερόμενο υποκείμενο.
Ας πάρουμε τα πράγματα από τη αρχή: δεν είναι η πρώτη φορά που μια μεγάλη τεχνολογική αλλαγή έρχεται να ταράξει την κοινωνία και, κατ’ επέκταση, την εκπαίδευση – το θεμέλιό της, ας μην το παραλείπουμε. Τους τελευταίους –χονδρικά– δύο αιώνες, μετά από χιλιετίες σχετικής τεχνολογικής αταραξίας –οι αλλαγές συντελούνταν κυρίως σε επίπεδο ηθικού, πολιτικού και στοχαστικού προσανατολισμού, αλλά και ταξικής, κοινωνικής και φυλετικής σύστασης των εκπαιδευόμενων– οι αλλαγές ήταν τεκτονικές και, λιγότερο ή περισσότερο, τροποποιούν τα συστήματα εκπαίδευσης, διαμορφώνοντας και το πολιτικό πλαίσιο εντός του οποίου αυτά σχηματοποιούνται. Και εκτός από το να διαμορφώνουν νέες προοπτικές, προκαλούσαν προβληματισμό, σκεπτικισμό και φόβο.
Τα ταξίδια ανοίγουν τη σκέψη και τους ορίζοντες. Είχα χρόνια να το νιώσω· όσα είχα, τέσσερα για την ακρίβεια, να μπω και σε αεροπλάνο. Ας όψονται οι νέες συνθήκες ζωής. Τέλος πάντων, μικρή σημασία έχει αυτή η εξομολόγηση, απλώς προέκυψε αυθόρμητα.
 |
| Μνημείο εκτελεσθέντων της εξέγερσης του 1956 στο Hősök tere. Αυτό σημαίνει ορατότητα της μνημειακής αρχιτεκτονικής |
Πέρασαν τρία χρόνια από το τραγικό δυστύχημα των Τεμπών, το οποίο στέρησε τη ζωή σε 57 ανθρώπους. Πολλά έχουν γίνει από τότε, πολύ περισσότερα έχουν γραφτεί, τα περισσότερα από αυτά, όμως, καμιά σχέση δεν έχουν με την ουσία τού δυστυχήματος, παρά κινήθηκαν –και κινούνται– στη σφαίρα της πολιτικής, κυρίως δε της παραπολιτικής. Λόγια, «απόψεις», στάσεις και τάσεις που περισσότερο εργαλειοποίησαν επικοινωνιακά το δυστύχημα παρά απέφεραν κάποιο όφελος ή τίμησαν τη μνήμη των αδικοχαμένων ανθρώπων.
Δεν θα έγραφα αυτές τις γραμμές, αν κάποιες απλές καθημερινές κουβέντες δεν μου προκαλούσαν αυθόρμητο εκνευρισμό και δυσκολία στη διαχείρισή τους.
Είμαστε τόσο επιρρεπείς στον επικριτικό σχολιασμό και στην ισοπέδωση, στο «κράξιμο», χωρίς αυτό να μας προβληματίζει. Δεν είναι μόνο που δεν χρωστάμε καλό λόγο για τίποτα και για κανέναν, αλλά περιμένουμε στη γωνία να στάξουμε απρόκλητο φαρμάκι για όλους, όλες και όλα. Κυρίως δε για ό,τι και όποιον/α μάς υπερβαίνει σε αξία.
Ζούμε στην εποχή της κρίσης της δημοκρατίας, όπως υποστηρίζουν πολιτικοί αναλυτές, επιστήμονες και στοχαστές; Πιθανότατα ναι. Αυτοί/αυτές έχουν τα επιστημονικά εργαλεία στα χέρια τους, την αντίστοιχη ακαδημαϊκή σκευή και τα πνευματικά εφόδια να κρίνουν καλύτερα από τον μέσο όρο της κοινωνίας. Και η σχεδόν ομόφωνη διαπίστωσή τους τρομάζει.
Θα έχετε ακούσει για την υπερπαραγωγή του Christopher Nolan που είναι στα σκαριά και θα προβληθεί στις οθόνες μας κάπου μέσα στο 2026. Κι αν όχι, με χαρά το γράφω εδώ: Πρόκειται για την κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας του Ομήρου με τίτλο ομώνυμο του έπους.
Δεν ξέρω, γράφοντας τις γραμμές αυτές, αν και κατά πόσον το θέμα της, ανύπαρκτης πλην περίφημης, «woke ατζέντας» είναι στην καρδιά της επικαιρότητας.
Είναι μία από τις αγαπημένες μου συνήθειες. Κάποιος θα τη χαρακτήριζε διαστροφή, αλλά έτσι αντιμετωπίζονται πολλές συνήθειες, ως μια ιδιοτροπία του κάθε ανθρώπου. Όταν βρίσκω ελεύθερο χρόνο, όλο και σπανιότερα, τον αξιοποιώ σε μια βόλτα στο κέντρο της Αθήνας: Μεταξουργείο, Ομόνοια, Πανεπιστήμιο, Εξάρχεια, Κολωνάκι, Κυψέλη, πλ. Βικτωρίας, κυρίως εκεί. Για κάποιον λόγο τα μέρη αυτά μού ασκούν τεράστια γοητεία, ήδη από τα φοιτητικά χρόνια. Θα ισχυριζόμουν δε, με μια δόση υπερβολής, ότι τα γνωρίζω στενό-στενό.
Είναι πολλές οι παρόμοιες ιστορίες, πολλές έρχονται κατευθείαν από τη λαϊκή παράδοση, άλλες από τον αθλητισμό, άλλες από κινηματογραφικές ταινίες και κάποιες από μικρότερης πνευματικής αξίας δημιουργήματα, όπως είναι οι σειρές και τα κακής ποιότητας βιβλία τσέπης. Ωστόσο, όλα είναι βγαλμένα από τη ζωή. Και σε όλα υπάρχει κάποιο αίτιο που αφορά τον ανθρώπινο παράγοντα. Εδώ σκόπιμα θα παραγνωρίσω την τυχαιότητα. Το κύριο αίτιο πάντα είναι η αλαζονεία, η οποία γεννά και τα δευτερεύοντα αίτια στην αιτιώδη αλυσίδα.
Τείνει να γίνει επιδημία. Μια ορμώδης και ηχηρή επίδειξη ανθρωπιάς και ανθρωπισμού –λεπτά τα όρια των δύο εννοιών– κατακλύζει την καθημερινότητά μας και τα social media, κυρίως δε αυτά. Ένα νέο μέσο διαχωρισμού των «δικών μας», των καλών, και «των άλλων», των κακών.
 |
| Από τον βανδαλισμό τοιχογραφίας για τη γενοκτονία των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη, 2023. |
Είναι κανόνας. Πάντα όλες και όλοι έχουμε γνώμη για το θέμα που πέφτει στις Πανελλαδικές στη Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία.
Γράφω αυτές τις σκέψεις με διάθεση που ταλαντώνεται μεταξύ απορίας και επίκρισης και συχνά ισορροπεί στο σημείο τού προβληματισμού. Η απορία μου αφορμάται από την σκοπιά, τη θέση και τις προσλαμβάνουσες που έχει όποιος/α υποστηρίζει εδώ, στη χώρα μας, τον Τραμπ και την γκροτέσκα κυβέρνηση που έχει συμπήξει και η επίκριση εστιάζει στην ορμητικότητα, στην επιθετικότητα και στους ισοπεδωτισμούς τους οποίους μετέρχεται.
Ακούγεται με τόνο ειρωνικό, με διάθεση δηκτική. Ξεκίνησε μετά τη δεύτερη εκλογική νίκη της ΝΔ και κορυφώνεται, όποτε προκύπτει κάτι που πλήττει την αξιοπιστία της κυβέρνησης, συχνά-πυκνά δηλαδή. Αφορά όσες και όσους στο φαντασιακό κάποιων συνθέτουν το 41% που έδωσε τη νίκη στη ΝΔ. Είναι οι «κυρ-Παντελήδες», οι σύγχρονοι «νοικοκυραίοι».
Ουσιαστικά, όμως, απευθύνεται σε όλες και όλους που δεν ταυτίζονται εκλογικά με ό,τι οι φορείς της ανωτέρω φρασεολογίας πολιτικά και ιδεολογικά υποστηρίζουν. Αυτές και αυτούς που δεν συμφωνούν με την άποψη που κυκλοφορεί τελευταία «ας πέσουν αυτοί και ό,τι κι αν προκύψει καλύτερο θα είναι». Ουσιαστικά, είναι μία νύξη προς το σύνολο πολιτών που συνθέτει το σύγχρονο κοινωνικό κέντρο.
Ας ξεκινήσουμε με μια αδιαμφισβήτητη παραδοχή. Στα δυτικά κράτη είναι αυτονόητο δικαίωμα η συνάθροιση των πολιτών για τη διατύπωση αιτημάτων και τη διεκδίκηση δικαιωμάτων. Είναι, δε, μια κοινωνική δράση δυνητικά δημιουργική, καθώς αποτελεί δημοκρατικό μοχλό πίεσης προς την κυβέρνηση και τις άλλες θεσμικές εξουσίες. Είναι επίσης δικαίωμα του κάθε πολίτη η συμμετοχή σε αυτήν ή η αποχή. Δεν επικροτείται η συμμετοχή, ούτε λοιδορείται η αποχή. Είναι και οι δύο στάσεις πολιτικές, προκύπτουν από την επεξεργασία των δεδομένων εκ μέρους του κάθε πολίτη. Και είναι κάτι θετικό, οι δημοκρατίες προχωρούν μέσα από τη ζύμωση των αντιθέσεων.
Ξενίζουν με τον φανατισμό τους, την αδάμαστη πεποίθηση ότι είναι εκφραστές του δίκαιου, της ηθικής και μιας γνώσης -ιστορικής, πολιτικής και κοινωνικής- καλά κρυμμένης από τα στρατευμένα και σκοταδιστικά δυτικόφρονα μέσα. Είναι ένα νέο οικοσύστημα ανθρώπων, άγνωστο πότε ακριβώς ξεπετάχτηκε και διαμορφώθηκε, με συμπεριφορά που δύναται να χαρακτηριστεί πολιτική. Η προέλευσή του είναι ετερόκλητη και θολή: αριστεροί, νυν και πρώην, δεξιοί υπερπατριώτες και θρησκόληπτοι, σίγουρα “αντισυστημικοί” με ό,τι μπορεί να σημαίνει ο νεφελώδης και εύκολα αυτοκαθοριζόμενος από τον καθένα αυτός όρος. Κοινή τους συνισταμένη: το μίσος, η ασίγαστη οργή, η πεποίθηση πως ανήκουν σε μια κλειστή κάστα πεφωτισμένων που η κακιά Δύση δεν μπορεί να τους τυφλώσει. Και ο φόβος απέναντι σε μια κοινωνία που αλλάζει και, η άτιμη, δεν ζητά τη συγκατάθεσή τους.
Το 2016 διάβασα μια συνέντευξη ενός κοινωνιολόγου του Princeton (το όνομα του οποίου κακώς δεν συγκράτησα τότε), ο οποίος εξηγούσε πολύ απλά γιατί ο Τραμπ θα κέρδιζε τότε τη Χίλαρι Κλίντον: "Εσείς οι Ευρωπαίοι ακούτε ΗΠΑ και σκέφτεστε τη λάμψη της Νέας Υόρκης, τη χλιδή του Λος Άντζελες, τη διανόηση της Ουάσινγκτον, άντε και το Μαϊάμι ή τη Φιλαδέλφεια. Αυτό όμως δεν είναι οι ΗΠΑ. Οι ΗΠΑ είναι η Αλαμπάμα, το Τέξας, το Κολοράντο, το Κάνσας κτλ. Εκεί οι άνθρωποι μετά βίας γράφουν το όνομά τους. Και ο Τραμπ τούς μιλάει απλά και τον καταλαβαίνουν: Lets Make America Great Again. Γι' αυτό και θα κερδίσει."
Η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου συγκεντρώνει όλα αυτά τα χαρακτηριστικά που απηχούν βαθιά την ψυχοσύνθεση του σύγχρονου Έλληνα πολίτη. Χωρίς να θέλω να αδικήσω αυτήν της 25ης Μαρτίου, που είχε σε μεγάλο βαθμό ως αποτέλεσμα την εθνογένεση, η χρονική απόσταση και τα πολιτισμικά -αλλά και πολιτικά- χαρακτηριστικά της είναι κάπως απόμακρα από αυτά των σημερινών Ελλήνων, είναι οικεία κυρίως σε ειδικούς της περιόδου και σε -λίγους- λάτρεις τής ιστορικής έρευνας και μελέτης. Αντίθετα, η 28η φαντάζει, ακόμη, εγγύτερα στη σημερινή πραγματικότητα, ενώ τα πολιτικά και τα πολιτισμικά στοιχεία που τη συγκροτούν αποτελούν ακόμη βάση έντονης συζήτησης, πολιτικού, ακαδημαϊκού και (γιατί όχι;) καφενειακού περιεχομένου.
Είναι καθημερινό θέμα συζήτησης, πολιτικό και όχι μόνο. Η ανυπαρξία της αριστεράς στη δημόσια σκηνή και η εκλογική -και πολιτική- της εξαέρωση προβληματίζει, προκαλεί απορίες και αμηχανία. Δεν είναι φαινόμενο που αφορά μόνο την Ελλάδα, αλλά και τον δυτικό κόσμο συνολικά. Προκαλεί αμηχανία, ιδίως στην ίδια την αριστερά αλλά και στο σύνολο του δημοκρατικού κόσμου που διατηρεί μια καλή επαφή με τον ορθολογισμό, δηλαδή την αποδοχή των επιστημονικών πορισμάτων, την αποστροφή προς τη ρητορική του μίσους και την προσπάθεια κατανόησης του κόσμου στη βάση του αιτίου και του αιτιατού και όχι της συνωμοσιολογίας.
