Ζούμε στην εποχή της κρίσης της δημοκρατίας, όπως υποστηρίζουν πολιτικοί αναλυτές, επιστήμονες και στοχαστές; Πιθανότατα ναι. Αυτοί/αυτές έχουν τα επιστημονικά εργαλεία στα χέρια τους, την αντίστοιχη ακαδημαϊκή σκευή και τα πνευματικά εφόδια να κρίνουν καλύτερα από τον μέσο όρο της κοινωνίας. Και η σχεδόν ομόφωνη διαπίστωσή τους τρομάζει.
Αλλά, ακόμα και να μην ανήκεις στην πνευματική αυτή χορεία, το συμπέρασμα είναι εύκολο να το εξαγάγεις, σχεδόν αυτονόητο. Πούτιν, Σι και εσχάτως Τραμπ έχουν στα χέρια τους τα ηνία των μεγάλων δυνάμεων και σε τροχιά γύρω από αυτούς κινούνται μικρότερης δυναμικής χώρες (Ουγγαρία του Ορμπάν, Λευκορωσία του Λουκασένκο κ.ά.) Ταυτόχρονα, ο φόβος επέκτασης του φαινομένου είναι ορατός.
Και αν δεκατέσσερις μήνες πριν η πολιτική υπόσταση των ΗΠΑ οριοθετούσε το πρόβλημα αυτό εκτός της Δύσης –με εξαιρέσεις που αποδείχθηκαν επώδυνες–, από τότε που αναρριχήθηκε στην προεδρία ο ανισόρροπος νάρκισσος η ισορροπία δυνάμεων ανατράπηκε απότομα. Και στη ζυγαριά μπαίνει πλέον και μια λανθάνουσα, έως πρόσφατα, παράμετρος. Αυτή της γοητείας που ασκεί ο αυταρχισμός. Είναι εντυπωσιακό πώς και πόσο αυτού του είδους η ηγεσία είναι ελκυστική σε πολίτες χωρών που έχουν γαλουχηθεί στη δυτικού τύπου δημοκρατία.
Σκέφτομαι ότι, εξαιρουμένου του Σι, που η επικοινωνία και ο λόγος του είναι σε μεγάλο βαθμό ξένα προς τις δυτικές προσλαμβάνουσες, είναι εύκολο να εντοπίσεις κάποια στοιχεία που καθιστούν τους ανωτέρω ηγέτες «γοητευτικούς». Αρχικά, είναι η γλώσσα, το κύριο συστατικό της επικοινωνίας. Ας ακούσουμε τον πρόεδρο των ΗΠΑ. Η γλώσσα του είναι απλοϊκή, φτωχή –δεν έχει υπάρξει πρόεδρος των ΗΠΑ που να μιλάει τόσο φτωχά αγγλικά–, με φανερή την αδιαφορία προς την αισθητική, την καλλιέπεια, τον λεξιλογικό πλούτο. Αυτή δίνει την ψευδαίσθηση ότι ο Τραμπ δεν είναι τόσο μακριά από τον απλό αλλά οργισμένο λαό, ακόμα χειρότερα ότι, επειδή αυτός μιλά στη δική του γλώσσα, υπηρετεί και τα δικά του συμφέροντα και στόχους. Η γλώσσα αυτή συχνά πυκνά εκτρέπεται σε έναν λόγο επιθετικό, πεζοδρομιακής μαγκιάς, κάτι που καλλιεργεί σε μεγάλο μέρος της κοινωνίας την ψευδαίσθηση της ταύτισης. Ας δούμε και τις γεμάτες έπαρση, ειρωνεία και επιθετικότητα τοποθετήσεις του Πούτιν – κι ας είναι γλωσσικά πλουσιότερες.
Φορέας της σκέψης η γλώσσα. Και η σκέψη, τουλάχιστον η εκπεφρασμένη, άρα αυτή που αξιοποιείται επικοινωνιακά, έχει ακριβώς αυτά τα στοιχεία. Είναι πρωτογονική, στηρίζεται στο ένστικτο της κυριαρχίας διά της πυγμής, και είναι αντιεπιστημονική. Επικρίνει και αποβάλλει ό,τι δεν μπορεί να αντιληφθεί, ό,τι χρειάζεται τα εργαλεία της λογικής επεξεργασίας. Αφού δεν τα έχουμε, ας τα ακυρώσουμε στην πράξη.
Έτσι διαμορφώνεται και μια πολιτική συμπεριφορά που τις καταβολές της έχει στις ενστικτώδεις παρορμήσεις και στις κινητήριες δυνάμεις του αυταρχισμού. Τη μαγκιά, την έπαρση, την ανομία, την απόρριψη του Συντάγματος και της διεθνούς νομιμότητας (βλ. εισβολή στην Ουκρανία, απόπειρα γενοκτονίας στην Παλαιστίνη, πραξικοπηματική ανατροπή του –δικτάτορα– Μαδούρο) ως αδιάφορων προβλημάτων και, εν τέλει, τη βία. Και κάπως έτσι κυοφορείται –εάν δεν έχει ήδη γεννηθεί– μια νέα μορφή πολιτικής: αυτή της σιδηράς πυγμής, που περιθωριοποιεί ό,τι και όποια/ον δεν συγκατατίθεται και βρίσκει συμπαραστάτες όσες και όσους αφελείς πιστεύουν ότι ανήκουν σε μια κάστα εκλεκτών που δεν κινδυνεύουν, που θα ανακτήσουν ό,τι έχασαν –συνήθως τίποτα–, που θα τους αποδοθεί ό,τι τους ανήκει – πάλι τίποτα: μια νέα ομάδα αρίων.
Κάπου εδώ μπορούμε να σχηματοποιήσουμε την ταυτότητα των υποστηρικτών των αυταρχικών ηγετών. Λόγος φτωχός, βασισμένος στην αργκό της πιάτσας, με αδιαφορία για τη διατύπωση αλλά και προσληπτική ικανότητα ανεπαρκής, η οποία ικανοποιείται από τη γλωσσική ένδεια των πομπών. Σκέψη περιορισμένη, δεσμευμένη από στερεοτυπικές αγκυλώσεις, αδύναμη να διαχειριστεί σύνθετα ζητήματα και για τον λόγο αυτόν, όταν προκαλείται, ενεργοποιεί πρωτογονικά αντανακλαστικά. Συμπεριφορά που στηρίζεται στην πεζοδρομιακή μαγκιά και δεν θεωρεί πρόβλημα τη βία έναντι του αδυνάμου. Και ονειρώξεις κυριαρχίας, αυτές που θα αποτελέσουν το δόλωμα της θυματοποίησής τους.
Συχνά οι υποστηρικτές των αυταρχικών ηγετών προσφεύγουν και σε έναν άνευ περιεχομένου αντιδυτικό λόγο. Δεν είναι τα υπαρκτά προβλήματα της φιλελεύθερης δημοκρατίας που τους ενοχλούν, όπως είναι η διαφθορά και η κοινωνική ανισότητα. Είναι η ίδια η δημοκρατία, καθώς τους ζητάει να προοδεύσουν πνευματικά, ηθικά, κοινωνικά και αυτοί/ες αδυνατούν. Και κάπου εδώ διαπιστώνουμε και ένα σχήμα οξύμωρο: καταγγέλλουν τη Δύση για ελλειμματική δημοκρατία και βάζουν το λιθαράκι τους –μικρό, μεγάλο, δεν έχει σημασία– στην αυταρχοποίησή της. Ίσως επειδή θεωρούν δεδομένα όσα η δυτική δημοκρατία τούς προσφέρει καθημερινά. Κάποιος φίλος κάποτε μου είπε ότι είναι ο μαζοχισμός μία από τις πιο ανεξήγητες ψυχολογικές παρορμήσεις. Απλώς σήμερα τον θυμήθηκα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου