Ας πάρουμε τα πράγματα από τη αρχή: δεν είναι η πρώτη φορά που μια μεγάλη τεχνολογική αλλαγή έρχεται να ταράξει την κοινωνία και, κατ’ επέκταση, την εκπαίδευση – το θεμέλιό της, ας μην το παραλείπουμε. Τους τελευταίους –χονδρικά– δύο αιώνες, μετά από χιλιετίες σχετικής τεχνολογικής αταραξίας –οι αλλαγές συντελούνταν κυρίως σε επίπεδο ηθικού, πολιτικού και στοχαστικού προσανατολισμού, αλλά και ταξικής, κοινωνικής και φυλετικής σύστασης των εκπαιδευόμενων– οι αλλαγές ήταν τεκτονικές και, λιγότερο ή περισσότερο, τροποποιούν τα συστήματα εκπαίδευσης, διαμορφώνοντας και το πολιτικό πλαίσιο εντός του οποίου αυτά σχηματοποιούνται. Και εκτός από το να διαμορφώνουν νέες προοπτικές, προκαλούσαν προβληματισμό, σκεπτικισμό και φόβο.
Επιγραμματικά: η βιομηχανική επανάσταση, εκτός από τον φόβο ότι οι μηχανές θα πάρουν τη δουλειά του ανθρώπου, φούντωσε την πεποίθηση περί του τέλους της κλασικής παιδείας και την επίσπευση της απομάκρυνσης των παιδιών από τα σχολεία, ώστε να ενταχθούν στη νέα παραγωγική πραγματικότητα. Η συστηματοποίηση του υπολογιστή τσέπης (calculator) προκάλεσε τον φόβο ότι οι εγκεφαλικές λειτουργίες θα αδρανήσουν, η μάθηση θα γίνει επιφανειακή και θα κλονιστεί η ακαδημαϊκή ακεραιότητα και αξιολόγηση. Ο φόβος αυτός ενισχύθηκε μετά την εδραίωση στην καθημερινότητα του Ίντερνετ: ο δάσκαλος θα έπαυε να έχει σημασία, η γνώση θα γινόταν επιφανειακή και θα επερχόταν η κανονικοποίηση της αντιγραφής.
Ωστόσο, οι χειρότεροι φόβοι ποτέ δεν επαληθεύονται. Σίγουρα κάποια προβλήματα προέκυψαν. Ωστόσο, σήμερα μιλάμε για την πιο επιστημονικά καταρτισμένη κοινωνίας της ιστορίας, για την πλήρη εξάλειψη του αναλφαβητισμού στον δυτικό κόσμο, ενώ η συντριπτική πλειονότητα των παιδιών ολοκληρώνει τουλάχιστον τη βασική εκπαίδευση – το ποσοστό της μη ολοκλήρωσης κρίνεται στατιστικά αδιάφορο. Και οι κλασικές σπουδές άνθισαν όσο ποτέ.
Υπάρχει επιφανειακή προσέγγιση της γνώσης; Σαφώς και ναι, σε έναν βαθμό, όπως υπήρχε πάντα. Από τον Αριστοφάνη ακόμα έχουμε τα βέλη της σάτιρας ενάντια στην ημιμάθεια. Οι μαθητές και οι μαθήτριες σήμερα μαθαίνουν πολύ περισσότερα απ’ ό,τι κάποιες δεκαετίες πριν –σε πείσμα της κριτικής που δέχονται. Όχι επειδή είναι εξυπνότερες/οι, αλλά επειδή τα διαθέσιμα εργαλεία γεννούν περισσότερες προσδοκίες μάθησης.
Επιστρέφουμε στο σήμερα και στον φόβο και την αγωνία που προκαλεί στην εκπαιδευτική κοινότητα η συστηματοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης – και κυρίως των Generative LLMs και των graphic design / visual communication μοντέλων. Είναι μια λογική στάση, αναμενόμενη και ως έναν βαθμό θεμιτή. Είναι μια νέα τεχνολογία που ήρθε ορμητικά στη ζωή μας και καθιερώθηκε εν μία νυκτί, σε αντίθεση με τις τεχνολογικές επαναστάσεις του παρελθόντος. Είναι μια τεχνολογία που για πρώτη φορά «σκέφτεται», βέβαια όχι με τον τρόπο που εμείς νοούμε την έννοια. Πιο πολύ προβλέπει με βάση τη λογική της πιθανότητας και της εγγύτητας και συνταιριάζει δεδομένα, αλλά είναι και αυτό μια μορφή σκέψης και μάλιστα παραγωγικής. Και, ναι, δημιουργεί φόβους κοινωνικών προεκτάσεων σε συνδυασμό και με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα (π.χ. το μοντέλο Mythos της Anthropic). Ωστόσο, είναι μια πραγματικότητα και μάλιστα με προοπτικές γιγάντωσης. Και εδώ υπάρχουν κάποιες αρχικές επιλογές διαχείρισης.
Να την αντιμετωπίσουμε ως εχθρό; Δεν έχει νόημα αυτή η τεχνοφοβική στάση. Αφενός θα χάσουμε και αφετέρου δεν θα εξελιχθούμε. Είναι μια τεχνολογική πραγματικότητα και, ξέρετε, αυτές δεν ζητάνε την άδειά μας για να καθιερωθούν. Απλώς καθιερώνονται. Δεν είναι ούτε εργαλείο, γιατί αυτά επιλέγουμε αν θα τα διαχειριστούμε και πόσο. Αυτή υπάρχει στην τάξη μας, χωρίς να μας ρωτήσει. Είναι μια νέα πραγματικότητα, από αυτές που η/ο εκπαιδευτικός οφείλει να λαμβάνει υπόψη στη διδασκαλία του. Η πραγματικότητα γεννά το πλαίσιο του μαθήματος και όχι το ανάποδο. Και, όσο κι αν η αταραξία μάς αρέσει, οφείλουμε να δεχτούμε ότι προκαλεί αλλαγές και πρέπει σε αυτές να προσαρμοστούμε.
Αυτό που αλλάζει πάντα είναι ο τρόπος και τα μέσα. Και το δεύτερο είναι το σημαντικότερο, γιατί συχνά συγχέεται με τον σκοπό της εκπαίδευσης. Αρχικά, υπάρχουν δεξιότητες που διδάσκουμε, οι οποίες αποτελούν αποκλειστικά μέσα προς έναν μαθησιακό σκοπό. Κάποτε διδάσκονταν οι φοιτητές και οι φοιτήτριες το «Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης Dewey» και οι μαθήτριες και οι μαθητές πώς να αναζητούν αξίες σε έναν εκτενή πίνακα τιμών τριγωνομετρικών συναρτήσεων. Πλέον όχι – και δεν χάσαμε και κάτι, είναι η αλήθεια. Επίσης, υπάρχουν δεξιότητες που διδάσκουμε ακόμα, παρότι η τεχνολογία μπορεί να τις αποδώσει, γιατί πιστεύουμε ότι εδραιώνουν την κατανόηση, την κρίση και την ακαδημαϊκή κατάρτιση. Υπάρχουν άλλες που τις διδάσκουμε, επειδή η τεχνολογία μάς δίνει τη δυνατότητα. Τέλος, υπάρχουν δεξιότητες που διδάσκουμε, ακριβώς επειδή πιστεύουμε στη συμφυή τους αξία. Π.χ. δεν διδάσκουμε «Αντιγόνη», επειδή πιστεύουμε ότι θα καταστήσει τους μαθητές και τις μαθήτριες κοινωνούς της αρχαίας γλώσσας ή σκέψης ή θα τους κάνει ηθοποιούς, αλλά γιατί θα συμβάλει στην εσωτερίκευση αξιών και ιδεών.
Έτσι λοιπόν, προκύπτουν ερωτήματα εδώ. Ποιες δεξιότητες που διδάσκουμε μπορούμε να τις «μεταφορτώσουμε» πλέον στη τεχνολογία; Ποιες θα παραμένουν αναγκαίες προς διδασκαλία διαχρονικά, παρά τη δυνατότητα της τεχνολογίας να τις υποκαταστήσει; Και ποιες νέες δυνατότητες αποκτούμε πλέον χάρη στα μοντέλα της ΤΝ; Τέλος, θα έθετα εδώ και το ζήτημα του «brave new world», όπως έχω συνηθίσει να ονομάζω. Ποιο είναι το νέο όραμα και οι νέες προοπτικές που θέλουμε να έχει η εκπαίδευση, σε έναν κόσμο που αλλάζει γρήγορα και μετασχηματίζονται πολλά μέσα σε αυτόν, με πρώτο και κυριότερο την πρόσβαση σε δεδομένα, την κατανόησή τους και τις δυνατότητες αξιοποίησής τους.
Μπορούμε να ανακρούσουμε πρύμναν ή να κρυφτούμε πίσω από το δάχτυλό μας και να ζητάμε ακόμα, εν έτει 2026, τη μηχανιστική αποστήθιση των «αιτιών των Βαλκανικών πολέμων», κάτι που ήταν απωθητικό, ατελέσφορο και παρωχημένο και πριν την έλευση της ΤΝ. Μπορούμε να δαιμονοποιούμε την ΤΝ και να γινόμαστε η απεχθής φωνή της συντήρησης προς τις νέες και τους νέους που πάντα βλέπουν μπροστά, είτε παραγωγικά είτε επιφανειακά. Μπορούμε, όμως, να αντιληφθούμε τον νέο κόσμο που έχει ξημερώσει και να αναλάβουμε τον ρόλο μας. Να βοηθήσουμε τα παιδιά να τον αξιοποιήσουν και να μην αναλωθούν ή χαθούν εντός του.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου