Για όσα δεν μιλάμε

Τετάρτη απόγευμα, ανεβαίνοντας από το μετρό των Αμπελοκήπων στην Αλεξάνδρας με «βήμα ταχύ», καθώς κάποιες δουλειές είχαν ήδη καθυστερήσει. Το σημείο γνωστό, η έξοδος από το μετρό στο πλάτωμα πάνω από το οποίο βρίσκεται ένα ανοικτό γήπεδο μπάσκετ –κάποτε εκεί έπαιζε ο «Τριφυλλιακός», ελπίζω ότι παίζει ακόμα. Δίπλα, σε απόσταση ενός λεπτού με αργό βάδισμα, η Γ.Α.Δ.Α. Η εικόνα γνωστή, συμπολίτες μας, εξαρτημένοι από τα ναρκωτικά, σε συντριμμιώδη κατάσταση περιφέρονται στο χώρο. Κάποιοι κάνουν χρήση ναρκωτικών ουσιών, ενώ άλλοι απλά μετεωρίζονται σε έναν κόσμο κάπου ανάμεσα στην πραγματικότητα και τις παραισθήσεις τους. Ο κόσμος τριγύρω απαθής, συνηθισμένος πλέον σε τέτοιου είδους εικόνες, φαίνεται να μην δίνει σημασία. Όχι ότι μπορεί ο κάθε πολίτης ξεχωριστά κάτι να κάνει, αλλά και μόνο μια κάποια συναισθηματική διέγερση από την εικόνα κάτι θα σήμαινε για την ποιότητα της κοινωνίας μας. Δυστυχώς, όμως, φαινόμαστε εξοικειωμένοι με τη δυστυχία.

Τέσσερις λόγοι για να μην γίνουν εκλογές και ένας για να γίνουν

Η επικαιρότητα είναι έντονη,  κάτι σύνηθες τα τελευταία χρόνια. Η πραγματικότητα ρευστή και μη προβλέψιμη. Επίσης, σύνηθες. Όλος ο κόσμος βρίσκεται σε περιδίνηση, ίσως στην πιο έντονη των τελευταίων ετών, από την κατάρρευση (ή ανατροπή) της Ε.Σ.Σ.Δ. και μετά. Οι διεθνείς εξελίξεις –οι πρόσφατες, οι τρέχουσες και οι μέλλουσες- διαμορφώνουν μια νέα πραγματικότητα, πολύ διαφορετική από την προσφάτως προϋπάρχουσα. Η κατάσταση αυτή, φυσικά, επιφέρει συστημικές ταλαντώσεις και στην ελληνική πραγματικότητα, οι οποίες προστίθενται στο γνωστό προβληματικό πλαίσιο λειτουργίας της ελληνικής πολιτείας και κοινωνίας των τελευταίων ετών. Αυτές τις συνθήκες, οι οποίες γεννούν φυσική και λογική αβεβαιότητα στον κόσμο, επιχειρεί να εκμεταλλευτεί –με βάση τη ρητορεία της, τουλάχιστον- η αξιωματική αντιπολίτευση, ζητώντας εδώ και καιρό εμμονικά εκλογές. Το αίτημα αναμενόμενο, καθώς αποτελεί διαχρονική και πάγια πρακτική των κομμάτων που βρίσκονται στην αντιπολίτευση και ψυχανεμίζονται μια πιθανή πρόσκαιρη υποστήριξη της κοινωνικής πλειοψηφίας. Είναι όμως, επί της παρούσης, τελεσφόρο και εποικοδομητικό;

Όταν ο Ομπάμα μίλησε για τον Αντετοκούνμπο

«Ζητωκραυγάζουμε τον Γιάννη Αντετοκούνμπο, που φαίνεται να βελτιώνεται κάθε χρόνο». Ήταν η στιγμή που ο Μπαράκ Ομπάμα, σε μια ομιλία που πληροί όλες τις προδιαγραφές (τη χρονική συγκυρία, τον ομιλητή, τον τόπο εκφώνησης και το περιεχόμενο) για να χαρακτηριστεί κάποια στιγμή στο μέλλον «ιστορική», ανέφερε το όνομα του Γιάννη Αντετοκούνμπο. Μια αναφορά που ήρθε αμέσως μετά από αυτήν στο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και που η τοποθέτησή της στο λόγο έλαβε ένα λανθάνοντα συμβολισμό, ο οποίος οικοδομήθηκε συνειδητά ή υποσυνείδητα.

Ο πρόεδρος των Η.Π.Α. συνάντησε τον Γιάννη νωρίτερα μέσα στο 2016 και αφού ο τελευταίος είχε αρχίσει ήδη να καθιερώνεται στην ελίτ των σταρ του ΝΒΑ. Από τη συνάντησή τους είναι γνωστό ότι ο Ομπάμα «μέτρησε» την παλάμη του με αυτή του Έλληνα μπασκετμπολίστα και εντυπωσιάστηκε από το μέγεθός της. Φαίνεται όμως ότι δεν ήταν το μόνο που εντυπωσίασε τον Αμερικάνο πρόεδρο, ο οποίος, όπως είναι γνωστό, είναι και λάτρης του αθλήματος (καθώς είχε ζητήσει τη δημιουργία ενός γηπέδου μπάσκετ στο Λευκό Οίκο) και παλιός παίκτης. Ανάμεσά τους δημιουργήθηκε μια –πολιτιστική- σύνδεση, σύνδεση που ο Ομπάμα φαίνεται ότι δεν ξέχασε.

28η Οκτωβρίου, 17η Νοεμβρίου και η θέση της ιστορίας

Είναι μεγάλη η ευθύνη που αναλαμβάνει ο ιστορικός, όταν γράφει τις σελίδες της ιστορίας. Είναι μεγάλη ευθύνη, ειδικά όταν αναλαμβάνει να γράψει νέες, γιατί τότε συνειδητοποιεί ότι η ίδια του η στάση έναντι των γεγονότων είναι διαφορετική από αυτή που ήταν κατά την προηγούμενή του συγγραφή. Ίσως επειδή η χρονική συγκυρία της συγγραφικής πράξης δεν μπορεί να είναι ποτέ η ίδια. «Γράφω ιστορία» σημαίνει σε μεγάλο βαθμό «αντιλαμβάνομαι την κοινωνία» και κάποια ανάγκη με ωθεί να πραγματευτώ ό,τι έχει ήδη συμβεί (ή συμβαίνει) σε μια προσπάθεια αυτοσυνειδησίας. «Διδάσκω ιστορία» από την άλλη έχει την ίδια, αν όχι μεγαλύτερη, ευθύνη. Για λόγους πολλούς, οι οποίοι γίνονται περισσότεροι, όταν η προσπάθεια αφορά ανήλικα παιδιά που διαμορφώνουν προσωπικότητα και αποζητούν τα πρώτα τους ερμηνευτικά εργαλεία.

Ποια είναι η θέση της ιστορίας ανάμεσα σε δύο ιστορικές επετείους λοιπόν και ποια είναι η θέση του καθηγητή και ο ρόλος του έναντι των μαθητών; Βρισκόμαστε μεταξύ της 28^ης Οκτωβρίου και της 17^ης Νοεμβρίου, ενώ ταυτόχρονα μαίνεται ένας διάλογος που αφορά την εκπαίδευση και έχουν ήδη προταθεί κάποιες μεταρρυθμίσεις –και έχουν προκύψει οι σχετικές αντιδράσεις- για την «ύλη» και το «αντικείμενο» του μαθήματος της ιστορίας. Ωστόσο, η ιστορική αντίληψη δεν περιορίζεται σε ένα μάθημα. Είναι λάθος να αντιμετωπίζεται ως ένα αποκρυστάλλωμα παρελθόντων γεγονότων και ως μέσο αφής της φλόγας του εθνικού φρονήματος. Και αυτό είναι το κύριο αντεπιχείρημα όλων όσοι αρνούνται το σχετικό διάλογο. Η ιστορία είναι –πάνω από όλα- βίωμα και αντίληψη και στην αποστολή αυτή η σχολική εκπαίδευση έχει αποτύχει. Αρκεί να σκεφτούμε πώς αντιμετωπίζει το σχολείο του 2016 τις εθνικές και ιστορικές επετείους και πώς αυτή η στάση μεταδίδεται στους μαθητές.

Η εμμονή της μνήμης, Salvador Dali.
           Η χαμένη σημασία του χρόνου

Επικοινωνιακά τεχνάσματα αντί απαντήσεων σε ένα σύστημα που καταρρέει

Πότε, αλήθεια, αποτυγχάνει μια εταιρεία, μια κυβέρνηση, μια εξουσία, μια οποιαδήποτε οργανωτική και διοικητική δομή, ένα κάποιο «σύστημα»; Σίγουρα, όταν αποτυγχάνει να δώσει απαντήσεις και να βρει λύσεις σε περιόδους ή περιπτώσεις που δοκιμάζεται. Πότε αρχίζει να εκτροχιάζεται; Όταν παράγει περισσότερες ερωτήσεις από τις απαντήσεις που δίνει. Και πότε φαίνεται ότι επιδιώκει να «συγκαλύψει» την αποτυχία του, αποφεύγοντας τη γνωστοποίησή της; Όταν παράγει σκόπιμα ερωτήματα και δαιμονοποιεί κάθε απάντηση που αντιβαίνει στη «σοφία» του. Μια «σοφία» που -σημειωτέον- δημιούργησε την προβληματική και δυσεπίλυτη κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει.

Η Ελλάδα –και όχι μόνο η Ελλάδα- βρίσκεται εδώ και κάποια χρόνια σε ένα αδιέξοδο, κοινωνικό, πολιτικό και πνευματικό. Απότοκό τους είναι και το οικονομικό. Σε αυτήν την πραγματικότητα, θα ήταν λογικό, να διαπιστωθεί το πρόβλημα, να ερευνηθούν οι αιτίες και να μελετηθεί κάποια νέα προσέγγιση. Έστω ότι αυτό έγινε με την υπαγωγή της χώρας στο μνημόνιο –θέση που με βρίσκει διαφωνούντα, αλλά υφίσταται ως βάση συζήτησης. Από τότε έχουν περάσει 6,5 χρόνια και η κατάσταση βαίνει προς το χειρότερο διαρκώς. Αυτό και μόνο φανερώνει ότι η τότε «λύση» ήταν λάθος. Εν τούτοις, όσοι ζητούν μια αλλαγή στην προσέγγιση του ζητήματος περιθωριοποιούνται, πολιτικά και κοινωνικά. Σε μεγάλο βαθμό δαιμονοποιούνται ως εχθροί της δημοκρατίας, της Ευρώπης και της «σταθερότητας» από τις πολιτικά και δημοσιογραφικά κυρίαρχες δυνάμεις, οι οποίες παρουσιάζουν συμπτώματα νοητικής ακαμψίας έναντι στο πρόβλημα και προσανατολίζονται σε μονολογικές συνωμοσιολογικού τύπου συζητήσεις (όρος του Taguieff) χωρίς αντίλογο, αρνούμενες να δεχτούν ό,τι το διαφορετικό.

Η εξοικείωση με το περιθώριο

Πρόσφατα έκανα μια πρόχειρη αναζήτηση στο google, αναζητώντας κάποιες πληροφορίες για τη μυθική θεά Άρτεμη, σε μια προσπάθεια να φρεσκάρω κάτι στη μνήμη μου. Η αλήθεια είναι ότι η αναζήτηση δεν προχώρησε ποτέ. «Σκάλωσε» -διανοητικά και πρακτικά- στο τρίτο μόλις γράμμα. Αρτ-. Τρίτη επιλογή –βάσει συχνότητας-  είναι η αναζήτηση «Αρτέμης Σώρρας». Κάπου εκεί, παροδηγούμενος, «πάτησα» το όνομά του. Εντυπωσιάστηκα, είναι η αλήθεια, από το πλήθος των σελίδων στο facebook και σε άλλα αντίστοιχα μέσα που προβάλλουν αυτήν την «προσωπικότητα». Εντυπωσιάστηκα και τρόμαξα ταυτόχρονα. Πρώτη σκέψη ήταν το «πού πάμε», την οποία, όμως, σύντομα διαδέχτηκε η άλλη. «Όπου οδηγούμαστε».

Η γενίκευση μιας ηχηρής και αμετροεπούς υστερίας στην ελληνική πολιτική και κοινωνική ατμόσφαιρα είναι μάλλον δεδομένη. Σε μια εποχή που ο κόσμος αναζητά απαντήσεις, προκύπτουν  άνθρωποι έτοιμοι να δώσουν τις «κατάλληλες». Εύκολες πάντα και με βάση δοκιμασμένες συνταγές που εγγυώνται τη διάδοσή τους. Όσο μάλιστα πιο τρελές και «παλικαρίσιες» είναι αυτές οι απαντήσεις, τόσο ευρύτερη προβολή υπόσχονται. Αρκεί να στοχοποιούν  κάποιον αόρατο εχθρό και να εγγυώνται τη νίκη απέναντί του – μια νίκη μάλιστα εύκολη και αναίμακτη. Ωστόσο, αυτή η επικράτηση φωνών περιθωριακών στο δημόσιο λόγο δεν είναι κάτι καινούριο. Απλά, τώρα τελευταία τείνουν να αναδειχτούν και σε συστημικές, σε νόρμα παρά σε παρέκκλιση.

Ο ΣΥΡΙΖΑ στη δίνη του χάους

Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης αποτελεί εδώ και χρόνια συμβατικό πολιτικό ορόσημο, παρόλο που δεν είναι ακριβώς αυτός ο χαρακτήρας της. Οι εμφανίσεις στη ΔΕΘ «έβγαζαν» πάντα ειδήσεις, έδιναν το στίγμα της δυναμικής των πολιτικών κομμάτων, ενώ αποτελούσαν και «πεδίο δόξης λαμπρό» για παροχολογία –κενή περιεχομένου συνήθως. Στη φετινή ΔΕΘ έλειψε η παροχολογία –τουλάχιστον ο παλιός της όγκος. Δεν έλειψαν όμως –άλλωστε δεν θα μπορούσαν να λείψουν- οι πολιτικές συζητήσεις, σε σχέση πάντα με τη δυναμική και την απήχηση που αναπτύσσει ο κυβερνητικός σχηματισμός, αλλά και την κυβερνησιμότητα (όρος και αυτός…) της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Προβλέψεις, στοιχήματα και προσπάθειες απεικόνισης της πραγματικότητας και της στάσης που θα κρατήσει το εκλογικό σώμα σε περίπτωση εκλογών ήταν και πάλι παρούσες.

Είναι όμως, αλήθεια, δυνατές τέτοιου τύπου προβλέψεις; Η απάντηση θα ήταν «ναι», αν η πολιτική και οι εκλογές ήταν γραμμικού τύπου συστήματα με στοιχειώδη δυνατότητα μακροπρόθεσμης πρόβλεψης. Δεν παρουσιάζουν όμως τέτοια χαρακτηριστικά, καθώς κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι ισχύει εδώ ο γραμμικός ντετερμινισμός του τύπου «αίτιο- αποτέλεσμα». Αντίθετα, τέτοια συστήματα, όπως το σύνολο σχεδόν των κοινωνικών συστημάτων, αναπτύσσουν χαοτική συμπεριφορά, εντός πάντα κάποιου πλαισίου. Ενέχουν ντετερμινισμό, ως προς το ότι καθορίζουν μελλοντικά γεγονότα, αλλά ταυτόχρονα είναι απρόβλεπτα και δεν ακολουθούν απλή γραμμική συμπεριφορά.