Ένα τετράγωνο, λίγο κάτω από την Κολιάτσου

Το τετράγωνο. Νομίζω λίγοι είναι αυτοί που θα εντάξουν την έννοια «τετράγωνο» σε αυτές που σκαλίζουν την ψυχοσυναισθηματική υπόσταση του ανθρώπου, πυροδοτούν τη φαντασία ή, έστω, κινητοποιούν κάποια διαδικασία συνειρμική. Το τετράγωνο στην ευκλείδεια γεωμετρία είναι το σχήμα που είναι ορθογώνιο και ρόμβος ταυτόχρονα, ίσως το πιο αυστηρό σχήμα που μπορεί να σχηματοποιήσει ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Το τετράγωνο είναι και η δεύτερη δύναμη στα μαθηματικά, συνώνυμη με την δυνατότητα πολλαπλασιασμού ενός όρου επί του εαυτού του, έννοια αυστηρή επίσης. Ο δε τετραγωνισμός του κύκλου αποτελεί το αιώνιο άλυτο μαθηματικό πρόβλημα, πρόβλημα δεσμευόμενο στην ίδια την αυστηρότητα των συστατικών του στοιχείων. Με λίγα λόγια, η έννοια «τετράγωνο» αντανακλά ίσως ό,τι πιο στατικό, σαφές και ακριβές μπορεί να υπάρχει στη φύση. Ό,τι πιο λογικά καθορισμένο. Η τετράγωνη λογική, το λογικό τετράγωνο.

Για όλους όσοι μένουμε στα αστικά κέντρα, η έννοια τετράγωνο αντανακλά κάτι πιο καθημερινό και, δυστυχώς, πρακτικό, καθώς τα «τετράγωνα» είναι αυτά που συνθέτουν την ίδια την ζωή της πόλης. Τα αστικά τετράγωνα οριοθετούν και προσδιορίζουν ό,τι υπάρχει, κινείται, κατοικεί, εργάζεται, υπάρχει σε μια πόλη. Ταυτόχρονα, μέσα σε αυτά θα βρούμε και ό,τι αναπνέει και χάνει την ανάσα του, ό,τι ελπίζει και απελπίζεται, ό,τι αισθάνεται και χάνεται, ό,τι ζει και πεθαίνει μέσα στην πόλη. Τη δεύτερη διάσταση του τετραγώνου σπάνια τη θυμόμαστε. Τα τετράγωνα είναι χωροταξικά προσδιορισμένες οικοδομικές οντότητες, πολύβουες, γεμάτες ενέργεια στο εσωτερικό τους, με ιστορίες που περιχαρακώνονται στη μονάδα ή το μικρό σύνολο που άμεσα αφορούν ή αλληλεπιδρούν με τις άλλες. Μέσα στο αστικό οικοδομικό τετράγωνο ισχύει συνήθως το αξίωμα πως «δεν ξέρεις ποιος μένει δίπλα σου», κάτι που δημιουργεί ακόμα περισσότερα, μικρά σε έκταση και ισχύ, πεδία ενέργειας. Αυτά για τα εσωτερικό των αστικών τετραγώνων. 

Και μια κουβέντα για τη Μακεδονία

Στο ένατο βιβλίο των Ιστοριών του ο Πολύβιος πραγματεύεται τον αγώνα λόγων του Λυκίσκου με το Χλαινέα προς τους Σπαρτιάτες, μετά τη σύμπραξη των Αιτωλών με τους Ρωμαίους (212-211 π.Χ.). Ο Αιτωλός Χλαινέας βάλλει κατά της μακεδονικής δύναμης και του τότε ηγέτη της Φίλιππου Ε’, ψέγοντας τον ηγεμονικό της ρόλο στον ελλαδικό χώρο. Συγκεκριμένα αναφέρει ότι η μακεδονική δυναστεία έγινε η αρχή της δουλείας για τους Έλληνες από την εποχή του Φίλιππου του Β’ και, φυσικά, του Αλέξανδρου. Οι δε διάδοχοι του Αλέξανδρου φαίνονται να διαιωνίζουν τη δουλεία αυτή ή, έστω, να έχουν αυτήν την επιδίωξη (9.28.1 και 9.29.1). Ο Χλαινέας παρουσιάζει τους Μακεδόνες ως εχθρούς για τους υπόλοιπους κατοίκους του ελλαδικού χώρου, ως εισβολείς και κατακτητές. Ο Ακαρνάνας Λυκίσκος, όμως, διαφοροποιείται. Αφού ονομάζει τους Ρωμαίους ως κοινό κίνδυνο για τον ελλαδικό χώρο (9.32.11), αναφέρεται στο λυτρωτικό ρόλο που διαδραμάτισαν οι Μακεδόνες στο παρελθόν κατά την περσική απειλή (9.34.3), για να καταλήξει στο ρόλο που έχουν πλέον αποκτήσει ως κοινό για όλους τους Έλληνες «πρόφραγμα» των έξωθεν του ελλαδικού χώρου απειλών (9.35.3). Οι Μακεδόνες είναι ομόφυλοι, ενώ ο κίνδυνος της δουλείας για όλη την Ελλάδα προερχόταν από τους αλλόφυλους Ρωμαίους, με τους οποίους είχαν συμμαχήσει οι Αιτωλοί (9.37.7 και 9.38.9).

Ο μοναδικός και ο δρόμος του

Μια καλή μέθοδος, λένε, για να βγάλεις συμπέρασμα για την καθημερινότητα και την κοινωνική πραγματικότητα είναι να αθροίσεις επιμέρους παραδείγματα. Κάτι σαν μια μέθοδος επαγωγική. Και, κάποιες φορές, όσο πιο τυχαία είναι αυτά τα παραδείγματα, τόσο το καλύτερο. «Be unique» ήταν ένα σλόγκαν που αντίκρισα σε μια εταιρεία ρούχων, «What if you simply devoted this year to loving yourself more?» ήταν μια προτροπή από μια ανάρτηση στο Instagram, η προσφορά ενός χώρου απομόνωσης από τον αστικό περίγυρο ήταν το κεντρικό θέμα μιας έκθεσης καλλιτεχνών που πρόσφατα επισκέφτηκα. Περιτύλιγμα όλων αυτών οι ευχές, μιας που είμαστε ακόμα στην αυγή της νεογέννητης χρονιάς, με περιεχόμενο ξεκάθαρα ατομικό «τον εαυτό σου να προσέχεις», «αγάπα τον εαυτό σου», «ο εαυτός σου πάνω από όλα». Κανείς δεν αμφισβητεί την –αυτονόητη- ανάγκη να προσέξει, να φροντίσει, να περιποιηθεί ο καθένας τον εαυτό του. Αλλά αυτή η, λανθάνουσα ακόμα, αναβίβαση της ατομικότητας σε αυταξία τείνει να αποτελέσει μια ακόμα προβληματική πτυχή της εποχής μας. Ο εγκλωβισμός στον εαυτό μας, κάποτε κατακριτέος ως φανέρωμα προβληματικής συμπεριφοράς, τώρα γίνεται μέσο (αυτό)προβολής. Η ανάδειξη του ιδανικού της αυτάρκους μονάδας.

Μονοδρομώντας τη δημοκρατία

Πρόσφατα, μετά από μια συζήτηση σε πλαίσιο φιλικής παρέας, διαπίστωσα κάτι που, ομολογουμένως, δεν είχε περάσει από το μυαλό μου τον τελευταίο καιρό. Έχω πάψει να ενημερώνομαι. Κάτι δηλώσεις, κάτι τελευταία νέα πολιτικού και κοινωνικού περιεχομένου, κάτι πολιτικές συγκρούσεις –κοινοβουλευτικές ή τηλεοπτικές- μου είχαν περάσει τελείως απαρατήρητες. Είναι λίγος καιρός τώρα που δεν κάνω την, κατά Hegel, καθημερινή πρωινή προσευχή. «Δεν διαβάζω εφημερίδες». Αυτή η, μέχρι πρόσφατα, καθιερωμένη συνήθειά μου έχει πέσει σε νάρκη. Ένα scroll down στα sites, αυτό είναι όλο.

Η εξιδανίκευση του Ιω. Μεταξά ως παράδειγμα άγονης διδασκαλίας της Ιστορίας

Στη σελίδα 54 της Ιστορίας Προσανατολισμού της Γ’ Λυκείου, στο τέλος της ενότητας που αναφέρεται στη κρίση του 1932, αναγράφεται: «στις 4 Αυγούστου του 1936 ο Ιωάννης Μεταξάς, με την ανοχή του παλατιού, προχώρησε στην κατάλυση του κοινοβουλευτικού καθεστώτος και στην επιβολή δικτατορίας». Αρκετοί από τους μαθητές προσπερνάνε την -προς αποστήθιση- πληροφορία με συνοπτικές διαδικασίες, κάποιοι –λίγοι- κουνάνε το κεφάλι, καθώς γνωρίζουν λίγο-πολύ τι εστί Μεταξάς. Οι περισσότεροι, όμως, μένουν ενεοί. «Μα ήταν ο Μεταξάς δικτάτορας; Αυτός που είπε το “ΟΧΙ” στους Γερμανούς»; Πέρα από το γεγονός ότι αυτή η αντικειμενικά λανθασμένη πληροφορία - καθώς  το περίφημο «ΟΧΙ» δεν ειπώθηκε ποτέ και ό,τι ειπώθηκε, ειπώθηκε στον Γκράτσι και ποτέ στον Χίτλερ- έχει αποκτήσει στο μυαλό των μαθητών διαστάσεις βέβαιης και αδιαμφισβήτητης γνώσης, απεικονίζεται εδώ ένα πρόβλημα που έχει αποκτήσει ευρείες διαστάσεις και εδράζεται σε μεγάλο βαθμό στο πώς η πληροφορία, και συγκεκριμένα η ιστορική πληροφορία, μεταδίδεται στο μαθητή από τους θεσμοθετημένους φορείς εκπαίδευσης. Γιατί, για να έχει φτάσει η πλειοψηφία των μαθητών στα 17 της χρόνια να θεωρεί το Μεταξά έναν ασυμβίβαστο ηγέτη, κάτι έχει πάει λάθος.

απόδοση τιμής στον Ιωάννη Μεταξά

Το φύλο του Αδάμ και ένα φύλλο συκής για το Κοινοβούλιο

Από τη στιγμή που το περίφημο νομοσχέδιο περί της ταυτότητας φύλου έχει γίνει, πλέον, νόμος του κράτους και η όποια βουή και αντάρα οσονούπω θα κοπάσει -αναμενόμενα και, σχεδόν, τελεολογικά-, έχει έρθει, νομίζω, η στιγμή να αισθανθούμε περήφανοι όλοι, ως κοινωνία, ως χώρα –και ως έθνος, γιατί όχι;-. Όχι φυσικά για τον ίδιο το νόμο, αλλά για τη διαδικασία και την όποια συζήτηση προηγήθηκε πάνω σε αυτόν. Ήμουν από τους άτυχους. Τα επιχειρήματα που ειπώθηκαν από τους θεσμικούς φορείς της χώρας μας τα παρακολούθησα αποσπασματικά και από το ραδιόφωνο, άρα έχασα την ευκαιρία να δω ιδίοις όμμασι να πλαισιώνονται και από τα, επικουρικά πάντα, εξωγλωσσικά συνοδευτικά στοιχεία. Αλλά ας είναι… Δεν μπορείς να τα έχεις όλα στην ζωή. Σημασία έχει ότι από τέτοιες διαλεκτικές διαδικασίες «θέσης-αντίθεσης-σύνθεσης» εξέρχεσαι σοφότερος –και καλύτερος άνθρωπος, πάνω από όλα αυτό.

«Μα, χάνουμε χρόνο σε άχρηστα μαθήματα»

«Μα, χαλάμε τόσες ώρες στο σχολείο, κάνοντας άχρηστα πράγματα. Πότε να προλάβουμε να διαβάσουμε για όλα αυτά»; Απορία παιδιού συνυφασμένη με παράπονο, παιδιού 17 με 18 χρονών, λίγους μήνες πριν τις εξετάσεις (νυν ο υπέρ πάντων αγών), υποψήφιου επιστήμονα, οσονούπω πολίτη και επίδοξου ενεργού μέλους της κοινωνίας. Εξαίρεση, θα πει κάποιος, κακομαθημένος κι αμελής μαθητής. Όχι, κανόνας παρά εξαίρεση, επιμελέστατος –για την ακρίβεια του φύλου επιμελέστατη- και, για να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, καθόλα δικαιολογημένη –δυστυχώς, δυστυχέστατα. Εξ ου και η γενικευμένη επιδοκιμασία του επιχειρήματος από τη μαθητική ομήγυρη, με κάποιες χλιαρές διαφωνίες, οι οποίες, όμως, συνέκλιναν προς την αναγκαιότητα της θυσίας –της απαξίωσης- κάποιων μαθημάτων –πολλών, των περισσοτέρων- στο βωμό της επιτυχίας στις πανελλαδικές εξετάσεις.