Οι
μεγαλύτερες ανατροπές στη ζωή έρχονται, όταν κανείς δεν τον περιμένει. Αυτή είναι, άλλωστε, και η έννοια της «ανατροπής»: «κατάργηση, εξαφάνιση, συνήθως βίαιη». Εδώ αλλάζω τον χαρακτηρισμό «βίαιη», καθώς ζούμε σε μια δημοκρατούμενη χώρα –ναι, με τις αρρυθμίες και τις ατέλειές της, δημοκρατία είναι–, με το «απότομη» ή «μη αναμενόμενη». Το μη αναμενόμενο προκύπτει από τα δεδομένα, τις προσλαμβάνουσες και πώς αυτά αξιολογούνται κάθε φορά από το εκάστοτε ενδιαφερόμενο υποκείμενο.
Ας πάρουμε τα πράγματα από τη αρχή: δεν είναι η πρώτη φορά που μια μεγάλη τεχνολογική αλλαγή έρχεται να ταράξει την κοινωνία και, κατ’ επέκταση, την εκπαίδευση – το θεμέλιό της, ας μην το παραλείπουμε. Τους τελευταίους –χονδρικά– δύο αιώνες, μετά από χιλιετίες σχετικής τεχνολογικής αταραξίας –οι αλλαγές συντελούνταν κυρίως σε επίπεδο ηθικού, πολιτικού και στοχαστικού προσανατολισμού, αλλά και ταξικής, κοινωνικής και φυλετικής σύστασης των εκπαιδευόμενων– οι αλλαγές ήταν τεκτονικές και, λιγότερο ή περισσότερο, τροποποιούν τα συστήματα εκπαίδευσης, διαμορφώνοντας και το πολιτικό πλαίσιο εντός του οποίου αυτά σχηματοποιούνται. Και εκτός από το να διαμορφώνουν νέες προοπτικές, προκαλούσαν προβληματισμό, σκεπτικισμό και φόβο.
Τα ταξίδια ανοίγουν τη σκέψη και τους ορίζοντες. Είχα χρόνια να το νιώσω· όσα είχα, τέσσερα για την ακρίβεια, να μπω και σε αεροπλάνο. Ας όψονται οι νέες συνθήκες ζωής. Τέλος πάντων, μικρή σημασία έχει αυτή η εξομολόγηση, απλώς προέκυψε αυθόρμητα.
 |
| Μνημείο εκτελεσθέντων της εξέγερσης του 1956 στο Hősök tere. Αυτό σημαίνει ορατότητα της μνημειακής αρχιτεκτονικής |
Πέρασαν τρία χρόνια από το τραγικό δυστύχημα των Τεμπών, το οποίο στέρησε τη ζωή σε 57 ανθρώπους. Πολλά έχουν γίνει από τότε, πολύ περισσότερα έχουν γραφτεί, τα περισσότερα από αυτά, όμως, καμιά σχέση δεν έχουν με την ουσία τού δυστυχήματος, παρά κινήθηκαν –και κινούνται– στη σφαίρα της πολιτικής, κυρίως δε της παραπολιτικής. Λόγια, «απόψεις», στάσεις και τάσεις που περισσότερο εργαλειοποίησαν επικοινωνιακά το δυστύχημα παρά απέφεραν κάποιο όφελος ή τίμησαν τη μνήμη των αδικοχαμένων ανθρώπων.
Δεν θα έγραφα αυτές τις γραμμές, αν κάποιες απλές καθημερινές κουβέντες δεν μου προκαλούσαν αυθόρμητο εκνευρισμό και δυσκολία στη διαχείρισή τους.
Είμαστε τόσο επιρρεπείς στον επικριτικό σχολιασμό και στην ισοπέδωση, στο «κράξιμο», χωρίς αυτό να μας προβληματίζει. Δεν είναι μόνο που δεν χρωστάμε καλό λόγο για τίποτα και για κανέναν, αλλά περιμένουμε στη γωνία να στάξουμε απρόκλητο φαρμάκι για όλους, όλες και όλα. Κυρίως δε για ό,τι και όποιον/α μάς υπερβαίνει σε αξία.
Ζούμε στην εποχή της κρίσης της δημοκρατίας, όπως υποστηρίζουν πολιτικοί αναλυτές, επιστήμονες και στοχαστές; Πιθανότατα ναι. Αυτοί/αυτές έχουν τα επιστημονικά εργαλεία στα χέρια τους, την αντίστοιχη ακαδημαϊκή σκευή και τα πνευματικά εφόδια να κρίνουν καλύτερα από τον μέσο όρο της κοινωνίας. Και η σχεδόν ομόφωνη διαπίστωσή τους τρομάζει.
Θα έχετε ακούσει για την υπερπαραγωγή του Christopher Nolan που είναι στα σκαριά και θα προβληθεί στις οθόνες μας κάπου μέσα στο 2026. Κι αν όχι, με χαρά το γράφω εδώ: Πρόκειται για την κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας του Ομήρου με τίτλο ομώνυμο του έπους.
Καθημερινή σκηνή σε παιδική χαρά. Ένα παιδάκι, από την αρχή που αναπτύσσει μια σχετικά αυτόνομη κίνηση, από όταν αισθάνεται ικανό να στηριχτεί, έστω για λίγο, στις δικές του δυνάμεις, ενθουσιάζεται με τα χαλίκια. Είναι η υφή τους; Είναι ο ήχος τους, όταν αυτά πέφτουν το ένα πάνω στο άλλο, ο οποίος ίσως θυμίζει στα αγύμναστα αυτιά τους κάτι από τον υπόκωφο παφλασμό της θάλασσας; Είναι η αίσθηση ότι μπορούν να σηκώσουν, να μετακινήσουν, να ασκήσουν δύναμη πάνω σε ένα αντικείμενο; Είναι απλά η πολλαπλότητά τους, που τα καθιστά θελκτικά στα παιδικά μάτια; Δεν είμαι αναπτυξιολόγος, δεν ξέρω, υποθέσεις, πιθανόν άστοχες, επί εμπειρικών παρατηρήσεων διατυπώνω.
Δεν ξέρω, γράφοντας τις γραμμές αυτές, αν και κατά πόσον το θέμα της, ανύπαρκτης πλην περίφημης, «woke ατζέντας» είναι στην καρδιά της επικαιρότητας.
Είναι ένα ιστορικό σταυροδρόμι. Δύσκολα μπορεί κανείς να μην το δει, μόνο αν κλείνει εθελότυφλα τα μάτια του. Είναι σαν όλες οι δυνάμεις του κόσμου να συλλειτουργούν με σκοπό την αναδιάταξή του. Ένα μοντέλο του χάους. Έχει ξανασυμβεί στο παρελθόν, χώρες να αποσυντίθενται, ηγεσίες κραταιών δυνάμεων να παραπαίουν, άλλες να εκφυλίζονται και νέες συμμαχίες (έστω, πρόσκαιρες λυκοφιλίες) να διαμορφώνονται. Μια εισερχόμενη μεταβλητή και όλα κλυδωνίζονται.
Είναι μία από τις αγαπημένες μου συνήθειες. Κάποιος θα τη χαρακτήριζε διαστροφή, αλλά έτσι αντιμετωπίζονται πολλές συνήθειες, ως μια ιδιοτροπία του κάθε ανθρώπου. Όταν βρίσκω ελεύθερο χρόνο, όλο και σπανιότερα, τον αξιοποιώ σε μια βόλτα στο κέντρο της Αθήνας: Μεταξουργείο, Ομόνοια, Πανεπιστήμιο, Εξάρχεια, Κολωνάκι, Κυψέλη, πλ. Βικτωρίας, κυρίως εκεί. Για κάποιον λόγο τα μέρη αυτά μού ασκούν τεράστια γοητεία, ήδη από τα φοιτητικά χρόνια. Θα ισχυριζόμουν δε, με μια δόση υπερβολής, ότι τα γνωρίζω στενό-στενό.
Είναι πολλές οι παρόμοιες ιστορίες, πολλές έρχονται κατευθείαν από τη λαϊκή παράδοση, άλλες από τον αθλητισμό, άλλες από κινηματογραφικές ταινίες και κάποιες από μικρότερης πνευματικής αξίας δημιουργήματα, όπως είναι οι σειρές και τα κακής ποιότητας βιβλία τσέπης. Ωστόσο, όλα είναι βγαλμένα από τη ζωή. Και σε όλα υπάρχει κάποιο αίτιο που αφορά τον ανθρώπινο παράγοντα. Εδώ σκόπιμα θα παραγνωρίσω την τυχαιότητα. Το κύριο αίτιο πάντα είναι η αλαζονεία, η οποία γεννά και τα δευτερεύοντα αίτια στην αιτιώδη αλυσίδα.
Τείνει να γίνει επιδημία. Μια ορμώδης και ηχηρή επίδειξη ανθρωπιάς και ανθρωπισμού –λεπτά τα όρια των δύο εννοιών– κατακλύζει την καθημερινότητά μας και τα social media, κυρίως δε αυτά. Ένα νέο μέσο διαχωρισμού των «δικών μας», των καλών, και «των άλλων», των κακών.
 |
| Από τον βανδαλισμό τοιχογραφίας για τη γενοκτονία των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη, 2023. |
Είναι κανόνας. Πάντα όλες και όλοι έχουμε γνώμη για το θέμα που πέφτει στις Πανελλαδικές στη Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία.
Γράφω αυτές τις σκέψεις με διάθεση που ταλαντώνεται μεταξύ απορίας και επίκρισης και συχνά ισορροπεί στο σημείο τού προβληματισμού. Η απορία μου αφορμάται από την σκοπιά, τη θέση και τις προσλαμβάνουσες που έχει όποιος/α υποστηρίζει εδώ, στη χώρα μας, τον Τραμπ και την γκροτέσκα κυβέρνηση που έχει συμπήξει και η επίκριση εστιάζει στην ορμητικότητα, στην επιθετικότητα και στους ισοπεδωτισμούς τους οποίους μετέρχεται.
Όταν, μετά από καιρό, προκύπτει ένα πρωινό ελεύθερο, έχεις πολλά πράγματα να κάνεις. Δουλειές στο σπίτι που έχουν μείνει στη μέση, δουλειές εξωτερικές, δουλειές που αφορούν την κυρίως δουλειά σου.. Όμως μια βόλτα στον φούρνο μπορεί να ανατρέψει τον οποιοδήποτε χαλαρό προγραμματισμό. Ειδικά αν σου έχει λείψει η βόλτα, ή, μάλλον καλύτερα, ο περίπατος στον αστικό ιστό.
Είναι Απρίλης, αρχές, μα η άνοιξη επιμένει να μην εμφανίζεται. Συννεφιά, δροσερό αεράκι, στον δρόμο μια κοπέλα μιλάει στο τηλέφωνο για τα ακαθάριστα οικόπεδα, για την προθεσμία υποβολής του σχετικού εγγράφου. Κάνω στάση στον φούρνο της Ορφανίδου, “τι κάνουν τα παιδιά;”, “μια χαρά, είναι σχολείο σήμερα”. Συνεχίζω κατηφορίζοντας. Αθηναίες και Αθηναίοι με τα σκυλάκια τους βόλτα, μιλούν στο τηλέφωνο, κάτι στην επικοινωνία έχει χαθεί.
Στρίβω σχεδόν αυτόματα δεξιά, δεν θέλω να βγω στη βουή τής Ηρακλείου. Στέκομαι μπροστά από μια μονοκατοικία, γωνία Ταβουλάρη και Γρυπάρη, “διατίθεται” γράφει η επιγραφή. Είναι πνιγμένη από τα φυτά στον κήπο, της χαρίζουν μια άγρια ομορφιά. Οικιστικό δείγμα μιας άλλης εποχής, η οποία ανθίσταται στον χρόνο, στη φθορά, στην αλλαγή των προτύπων.
Ακούγεται με τόνο ειρωνικό, με διάθεση δηκτική. Ξεκίνησε μετά τη δεύτερη εκλογική νίκη της ΝΔ και κορυφώνεται, όποτε προκύπτει κάτι που πλήττει την αξιοπιστία της κυβέρνησης, συχνά-πυκνά δηλαδή. Αφορά όσες και όσους στο φαντασιακό κάποιων συνθέτουν το 41% που έδωσε τη νίκη στη ΝΔ. Είναι οι «κυρ-Παντελήδες», οι σύγχρονοι «νοικοκυραίοι».
Ουσιαστικά, όμως, απευθύνεται σε όλες και όλους που δεν ταυτίζονται εκλογικά με ό,τι οι φορείς της ανωτέρω φρασεολογίας πολιτικά και ιδεολογικά υποστηρίζουν. Αυτές και αυτούς που δεν συμφωνούν με την άποψη που κυκλοφορεί τελευταία «ας πέσουν αυτοί και ό,τι κι αν προκύψει καλύτερο θα είναι». Ουσιαστικά, είναι μία νύξη προς το σύνολο πολιτών που συνθέτει το σύγχρονο κοινωνικό κέντρο.
Ας ξεκινήσουμε με μια αδιαμφισβήτητη παραδοχή. Στα δυτικά κράτη είναι αυτονόητο δικαίωμα η συνάθροιση των πολιτών για τη διατύπωση αιτημάτων και τη διεκδίκηση δικαιωμάτων. Είναι, δε, μια κοινωνική δράση δυνητικά δημιουργική, καθώς αποτελεί δημοκρατικό μοχλό πίεσης προς την κυβέρνηση και τις άλλες θεσμικές εξουσίες. Είναι επίσης δικαίωμα του κάθε πολίτη η συμμετοχή σε αυτήν ή η αποχή. Δεν επικροτείται η συμμετοχή, ούτε λοιδορείται η αποχή. Είναι και οι δύο στάσεις πολιτικές, προκύπτουν από την επεξεργασία των δεδομένων εκ μέρους του κάθε πολίτη. Και είναι κάτι θετικό, οι δημοκρατίες προχωρούν μέσα από τη ζύμωση των αντιθέσεων.
Θουκυδίδου Ἱστορίαι, 1.140.5: "Σε αυτούς αν υποχωρήσετε θα προβάλουν, αμέσως, άλλη μεγαλύτερη απαίτηση, γιατί θα νομίζουν ότι και σε αυτό ενδώσατε από φόβο. Αλλ᾽ αν δείξετε δυναμισμό, θα τους καταστήσετε σαφές ότι πρέπει να μας φέρονται σαν ίσοι προς ίσους".
Αρχίζω με τα λόγια αυτά, όχι επειδή πιστεύω, κατά το κοινώς και αστόχως λεγόμενο, ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται. Δεν επαναλαμβάνεται ποτέ και η ψευδαίσθηση αυτή πηγάζει από την ανθρώπινη ανάγκη να οργανώνει την πραγματικότητα και τις πληροφορίες σε ερμηνευτικά σχήματα που διαμορφώνουν την αίσθηση της επανάληψης. Οι ανθρώπινες συμπεριφορές μπορεί να επαναλαμβάνονται, η ιστορία όχι. Γι' αυτό αδυνατούμε, άλλωστε, και να προβλέψουμε το μέλλον. Δεν επαναλαμβάνεται ούτε ως τραγωδία ούτε και ως φάρσα, κατά τη γνωστή ρήση του Καρλ Μαρξ.
Αρχίζω με τα λόγια αυτά επειδή είναι διαχρονικά, τίποτα περισσότερο τίποτα λιγότερο. Ο Θουκυδίδης ερμήνευσε με τρόπο απλούστατο, μέσα από τον λόγο του Περικλή προς τους Αθηναίους πριν την έναρξη του πολέμου, τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει η ενδοτικότητα.
